Bogowie greccy i rzymscy w krzyżówkach – odpowiedniki i dziewięć muz

Rzymianie przejęli znaczną część greckich mitów, ale bogom nadali własne imiona albo utożsamili ich z dawnymi bóstwami italskimi. Dlatego władca Olimpu to ZEUS w mitologii greckiej i JOWISZ w rzymskiej, a bogini mądrości — ATENA albo MINERWA. Znaczenie podpowiedzi pozostaje takie samo, zmienia się zapis i długość odpowiedzi.

Autorzy krzyżówek zwykle wskazują tradycję wprost: dopiskiem „gr.”, „rzym.”, „mit. gr.” albo sformułowaniem „u Rzymian”. Równie często robią to pośrednio, pisząc „rzymski odpowiednik Zeusa” lub „grecka Wenus”. Taka podpowiedź wymaga przejścia na drugą stronę tabeli: szukasz imienia z przeciwnej tradycji niż to, które pojawia się w treści.

Gdy podpowiedź nie wskazuje tradycji, rozstrzygają pola i krzyżowania. ARES i MARS mają po cztery litery, ale różnią się pierwszą literą; POSEJDON i NEPTUN różnią się długością. Zanim wpiszesz odpowiedź, policz pola i porównaj co najmniej jedną znaną literę.

Tabela obejmuje bóstwa, które najczęściej pojawiają się w polskich krzyżówkach. Imiona podano w polskiej pisowni używanej w diagramach. Przy kilku bóstwach rzymskich istnieje więcej niż jedna utrwalona nazwa — wtedy w tabeli jest najczęstsza, a pozostałe omawia następna sekcja.

Podpowiedzi mitologiczne często opisują bóstwo przez przedmiot lub zwierzę, które mu towarzyszy: „bóg z trójzębem”, „bogini z sową”, „posłaniec ze skrzydlatymi sandałami”. Atrybut nie wskazuje jednak tradycji, więc po rozpoznaniu bóstwa nadal trzeba wybrać imię greckie albo rzymskie według długości i krzyżowań.

Kilka bóstw ma w polszczyźnie więcej niż jedną nazwę. Syna bogini piękna nazywa się po rzymsku AMOR albo KUPIDYN — cztery albo siedem liter. Władca podziemia to w tradycji rzymskiej PLUTON, ale w tekstach pojawiają się też imiona Dis i Orkus. Bachusa utożsamiano z italskim Liberem, a Gaję z rzymską Tellus albo Terrą.

Imię Apollo Rzymianie przejęli bez zmian, więc podpowiedź „rzymski odpowiednik Apollina” nie prowadzi do innego słowa. To rzadka sytuacja, ale warto o niej pamiętać, gdy żadne inne imię nie pasuje do diagramu.

Nie każde greckie bóstwo ma rzymskiego odpowiednika używanego w krzyżówkach. Wiele postaci, na przykład muzy czy Hekate, występuje głównie pod imionami greckimi; muzy omawia sekcja 7. Jeżeli podpowiedź prosi o odpowiednik, którego nie ma w tabeli, sprawdź, czy nie chodzi o inną postać o podobnej funkcji.

W podpowiedziach astronomicznych imiona bogów wracają jako nazwy planet. MERKURY, WENUS, MARS, JOWISZ, SATURN i NEPTUN noszą imiona rzymskie. URAN jest wyjątkiem: planeta nosi imię greckiego boga nieba, Uranosa. Do tej grupy należą również planety karłowate PLUTON, CERES i ERIS.

Dlatego „planeta i bóg wojny” prowadzi do MARSA, a „szósta planeta i ojciec Jowisza” — do SATURNA. Gdy w treści pada słowo „planeta”, nie zamieniaj tradycji: grecki odpowiednik, na przykład ARES zamiast MARS, nie jest nazwą ciała niebieskiego.

Podwójne imiona mają również bohaterowie mitów. HERAKLES i HERKULES mają po osiem liter, więc rozstrzyga tradycja wskazana w podpowiedzi albo litery z krzyżowań. Uważaj na imiona podobnie brzmiące: AJAKOS, król Eginy i sędzia zmarłych, to inna postać niż Ajaks, bohater wojny trojańskiej. TEZEUSZ, pogromca Minotaura, występuje w krzyżówkach pod tym samym imieniem w obu tradycjach.

Muzy to boginie sztuk i nauk, córki Zeusa i Mnemosyne, bogini pamięci. Przewodził im Apollo, zwany dlatego Musagetes, a ich siedzibami były góry Helikon i Parnas. Na Helikonie biło źródło Hippokrene, które według mitu wytrysnęło od uderzenia kopyta Pegaza. Rzymianie przejęli muzy razem z greckimi imionami, dlatego w tej sekcji nie ma par imion.

Podpowiedzi o muzach podają zwykle dziedzinę: „muza historii” to KLIO, „muza astronomii” — URANIA, „muza komedii” — TALIA. Rzadziej wskazują atrybut, na przykład „muza z cyrklem” albo „muza z maską komiczną”. Przedstawienia muz w sztuce różnią się jednak szczegółami — lirę albo kitarę dostają i Erato, i Terpsychora — więc odpowiedź wybraną po atrybucie warto potwierdzić krzyżowaniem.

Kilka imion ma polskie warianty zapisu: KALLIOPE pisze się też KALIOPE, a MELPOMENE — MELPOMENA. Wtedy decyduje liczba pól. „Dziesiąta muza” albo „X muza” to nie postać z mitów, lecz KINO, czyli sztuka filmowa. TALIA to również talia kart i część ciała, a jedna z trzech Charyt nosiła to samo imię.

Najpewniejsza kolejność to: funkcja, tradycja, długość, krzyżowania. Najpierw nazwij dziedzinę bóstwa własnymi słowami, potem ustal, czy podpowiedź wskazuje Greków, Rzymian czy odpowiednik. Dopiero wtedy wybierz imię z właściwej kolumny tabeli i porównaj je z diagramem.

Jeżeli długość pasuje do obu tradycji, jak przy parze ARES – MARS albo HERAKLES – HERKULES, rozstrzygają litery z krzyżowań. Gdy żadna kandydatura nie pasuje, sprawdź warianty zapisu, na przykład AMOR i KUPIDYN, formę gramatyczną podpowiedzi oraz to, czy nie chodzi o planetę.