Odmiana i polskie znaki w krzyżówkach – ogonki, dwuznaki i formy wyrazów

Polski alfabet ma dziewięć liter ze znakami diakrytycznymi: Ą, Ć, Ę, Ł, Ń, Ó, Ś, Ź i Ż. Każda z nich zajmuje w diagramie jedno pole, tak samo jak litera bez ogonka czy kreski. ŻABA ma więc cztery litery, a ŁOŚ — trzy.

Inaczej jest z dwuznakami: CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ i SZ oznaczają jedną głoskę, ale zapisuje się je dwiema literami, więc w krzyżówce zajmują dwa pola. Słowo CZAS ma cztery litery, a SZCZUR — sześć, choć wymawiamy w nim tylko cztery głoski.

Liczba pól zależy więc od pisowni, nie od wymowy. To dobra wiadomość, bo długość odpowiedzi często sama rozstrzyga, czy w słowie jest Ż, czy RZ, oraz H, czy CH.

Spacje i dywizy nie zajmują pól. Nazwy wieloczłonowe wpisuje się w diagramie bez przerw, więc NOWA ZELANDIA ma dwanaście liter, tak samo jak BIELSKO-BIAŁA.

W polszczyźnie jest wiele par słów, które różnią się jednym znakiem diakrytycznym, a znaczą coś zupełnie innego. W krzyżówce z polskimi znakami rozstrzyga o nich litera z krzyżowania, a w krzyżówce bez ogonków — wyłącznie treść podpowiedzi.

W wyszukiwarce Leksykonu Haseł litera z ogonkiem i bez ogonka są traktowane tak samo, więc wzorzec L?SKA pasuje zarówno do LASKI, jak i do ŁASKI. To wygodne, gdy nie pamiętasz pisowni, ale wynik zawsze porównaj z podpowiedzią, bo wyszukiwarka nie wie, o które znaczenie chodzi autorowi.

Część krzyżówek, zwłaszcza w prasie, ma w zasadach dopisek, że polskich znaków się nie uwzględnia. Wtedy w kratce wpisuje się literę bez ogonka lub kreski, a liczba pól się nie zmienia: ŻÓŁW zapisuje się jako ZOLW, a GĘŚ jako GES — nadal są to cztery i trzy litery.

Na krzyżowaniach litera z ogonkiem i bez niego są wówczas tym samym znakiem: Ł w jednym słowie może krzyżować się z L w drugim. Hasło końcowe, które wysyła się w konkursie, warto jednak zapisać poprawnie, z polskimi znakami, chyba że regulamin mówi inaczej.

Domyślnie odpowiedź ma formę podstawową: rzeczownik w mianowniku liczby pojedynczej, czasownik w bezokoliczniku, a przymiotnik w rodzaju męskim. Autor zmienia ją wtedy, gdy wymaga tego treść podpowiedzi. „Ptaki brodzące” prowadzą do liczby mnogiej, „ze stolicy Czech” — do dopełniacza PRAGI, a „robi na drutach” — do formy DZIERGA, a nie DZIERGAĆ.

Zgodność dotyczy też rodzaju i liczby. Podpowiedź „rudy” wymaga przymiotnika w rodzaju męskim, „ruda” — w żeńskim, a „rude” — w nijakim lub w liczbie mnogiej. Gdy podpowiedź jest rzeczownikiem w liczbie mnogiej, odpowiedź zwykle też stoi w liczbie mnogiej.

Formę zdradzają też drobne elementy podpowiedzi. Przyimek, na przykład „ze stolicy” albo „w mieście”, wymaga konkretnego przypadku, a dopisek „lm” na końcu podpowiedzi oznacza liczbę mnogą. Jeśli forma podstawowa ma o jedną lub dwie litery za mało albo za dużo, najpierw sprawdź właśnie te sygnały.

Formy odmienione nie zawsze powstają przez dodanie końcówki. W wielu wyrazach Ó wymienia się na O, a Ą na Ę, a niektóre samogłoski znikają. Dla krzyżówki ma to znaczenie, bo zmienia się nie tylko końcówka, ale też litery w środku słowa, a czasem jego długość.

Nazwy obce zakończone na -o, takie jak OSLO, TOKIO czy KIOTO, zwykle się nie odmieniają, więc odpowiedzią na „ze stolicy Norwegii” pozostaje OSLO. Inaczej jest z nazwami polskimi i spolszczonymi: „z Krakowa”, „w Kijowie”, „do Paryża”.

Część wyrazów występuje tylko w liczbie mnogiej. Dotyczy to przedmiotów, takich jak NOŻYCE, DRZWI czy SKRZYPCE, a także wielu nazw geograficznych: państw (NIEMCY, WĘGRY, WŁOCHY, CZECHY) i miast (KIELCE, SUWAŁKI, TYCHY, ATENY). Takiej odpowiedzi nie skracasz do liczby pojedynczej, nawet gdy podpowiedź brzmi jak w liczbie pojedynczej, na przykład „państwo z Budapesztem”.

Pułapka polega na tym, że forma pojedyncza często istnieje, ale znaczy coś innego. WĘGIER to mieszkaniec Węgier, NIEMIEC — Niemiec, WŁOCH — Włoch, a CZECH — Czech. Podpowiedź „obywatel Węgier” ma więc odpowiedź WĘGIER, a „państwo nad Balatonem” — WĘGRY.

Zanim wpiszesz odpowiedź na stałe, przejdź krótką listę kontrolną. Najpierw ustal część mowy, liczbę i przypadek wymagane przez podpowiedź. Potem policz pola, pamiętając o dwuznakach, i porównaj odpowiedź z literami z krzyżowań. Na końcu sprawdź, czy słowo w tej formie naprawdę istnieje — mechaniczne dopasowanie końcówki do liczby pól to częsta przyczyna błędów.

W Leksykonie Haseł warianty pisowni i formy bez polskich znaków są oznaczane jako warianty, a nie jako nowe znaczenia tego samego słowa. Jeśli trafisz na podpowiedź, która wymusza niepoprawną formę, zgłoś ją do poprawy.