Pierwiastki i stopy metali w krzyżówkach – symbole i liczba liter

Podpowiedź o pierwiastku zwykle podaje jedną z czterech wskazówek: symbol („pierwiastek o symbolu Sb”), liczbę atomową („pierwiastek o liczbie atomowej 18”), grupę („gaz szlachetny”, „metal ziem rzadkich”) albo cechę („najlżejszy metal”, „piekielny pierwiastek”). Symbol i liczba atomowa wskazują jedną odpowiedź; grupa i cecha zwykle kilka, a wybór rozstrzygają pola.

Odpowiedzią jest polska nazwa pierwiastka, zgodna z nomenklaturą chemiczną. Pierwiastek o symbolu Al to w krzyżówce GLIN, choć potocznie mówi się aluminium; Na to SÓD, a nie natrium. Polskie znaki liczą się jak zwykłe litery: RTĘĆ i OŁÓW mają po cztery pola.

Symbol pierwiastka pochodzi zwykle od nazwy łacińskiej, dlatego nie zawsze przypomina polską nazwę. Fe to ŻELAZO od łacińskiego ferrum, a Hg — RTĘĆ od hydrargyrum. Tabela zbiera symbole, które najczęściej sprawiają kłopot.

Jednoliterowe symbole ma czternaście pierwiastków: H, B, C, N, O, F, P, S, K, V, Y, I, W i U. Kilka z nich zaskakuje: K to POTAS, Y — ITR, I — JOD, a V — WANAD. Podpowiedź „pierwiastek W” prowadzi do WOLFRAMU, którego polska nazwa zgadza się z symbolem.

Krótkie nazwy pierwiastków są cenne przy wypełnianiu diagramu. Kilkanaście pierwiastków ma w polszczyźnie nazwy trzyliterowe — od BAR do TUL — a kolejne mieszczą się w czterech polach. Tabela podaje symbol i liczbę atomową, bo właśnie nimi posługują się podpowiedzi typu „pierwiastek Tl” albo „pierwiastek o liczbie atomowej 2”.

Podpowiedź bywa też nazwą grupy albo pyta o grupę. Polskie nazwy grup tworzy się od nazwy pierwiastka, zwykle pierwszego w grupie, z końcówką -owce: LITOWCE to metale alkaliczne, takie jak lit, sód i potas, BERYLOWCE to metale ziem alkalicznych, takie jak magnez i wapń, FLUOROWCE, zwane też halogenami, to fluor, chlor, brom, jod i astat, a HELOWCE — gazy szlachetne. Osobne rodziny tworzą LANTANOWCE i AKTYNOWCE, do których należą między innymi uran i pluton.

Układ okresowy ułożył w 1869 roku Dmitrij Mendelejew, który zostawił w tabeli puste miejsca na pierwiastki jeszcze nieodkryte. Na jego cześć nazwano MENDELEW. Polskie akcenty w układzie to POLON i RAD, odkryte w 1898 roku przez Marię Skłodowską-Curie i Piotra Curie, oraz KOPERNIK, nazwany na cześć astronoma.

„Gaz szlachetny” to podpowiedź z sześcioma popularnymi odpowiedziami o długości od trzech do siedmiu liter. Gazy szlachetne prawie nie wchodzą w reakcje chemiczne, dlatego wypełnia się nimi żarówki i lampy, a argonem osłania się spaw. Najwięcej w powietrzu jest ARGONU, najlżejszy jest HEL, a promieniotwórczy — RADON.

Podpowiedzi o metalach najczęściej opisują jedną wyrazistą cechę: lekkość, twardość, cenę albo zastosowanie. „Metal szlachetny” prowadzi do ZŁOTA, SREBRA albo PLATYNY, „trudno topliwy metal” — do WOLFRAMU, a „metal na stalówki” — do IRYDU. „Miękki metal” bywa OŁOWIEM albo SODEM, a „ciężki metal” — OŁOWIEM albo URANEM.

„Metal ziem rzadkich” to podpowiedź o grupie siedemnastu pierwiastków: skandu, itru i lantanowców, na przykład LANTANU, CERU i NEODYMU, z którego robi się bardzo silne magnesy.

Niemetale krzyżówki opisują przez barwę, stan skupienia i rolę w przyrodzie. „Piekielny pierwiastek” to SIARKA, bo w tradycji siarka towarzyszy piekłu, „świecący pierwiastek” — FOSFOR, „fioletowy pierwiastek” — JOD, a „pierwiastek w białku” — AZOT.

Wiele nazw pierwiastków upamiętnia kraje, miasta, uczonych i postacie z mitów. POLON nazwała na cześć Polski Maria Skłodowska-Curie, a „kontynentalne pierwiastki” to EUROP i AMERYK. Mitologia grecka dała TANTAL, NIOB i PROMET, a astronomia — URAN, NEPTUN, PLUTON, CER i PALLAD. Takie nazwy chętnie wykorzystują autorzy krzyżówek, bo łączą dwie dziedziny w jednej podpowiedzi.

Stop powstaje przez stopienie metalu z innym metalem albo niemetalem. Ogólne słowo na stop to ALIAŻ — odpowiedź na podpowiedzi „stop metali” i „stop kilku metali”. Konkretne stopy krzyżówki opisują przez skład albo zastosowanie: „miedź z cynkiem” to MOSIĄDZ, „miedź z cyną” — BRĄZ, a „lotniczy stop” — DURAL. Nazwa ELEKTRON oznacza w fizyce cząstkę, ale także lekki stop magnezu.

BRĄZ i MOSIĄDZ łatwo pomylić, bo oba są stopami miedzi o złocistej barwie. Pomaga skojarzenie: brąz to cyna, mosiądz — cynk. STAL i ŻELIWO różnią się zawartością węgla, a AMALGAMAT jest stopem z rtęcią.

CYNA i CYNK różnią się jedną literą, ale to różne metale: Sn i Zn. BOR to pierwiastek, a BÓR — las; w krzyżówkach z polskimi znakami to dwa różne hasła. HEL jest gazem i półwyspem, TOR — pierwiastkiem i torem kolejowym, RAD — pierwiastkiem i przymiotnikiem, a KRYPTON — gazem i planetą Supermana.

CYRKON to zarówno pierwiastek o symbolu Zr, jak i minerał, z którego się go otrzymuje. KOBALT to metal i odcień niebieskiego, a NEON — gaz i potoczna nazwa reklamy świetlnej. Gdy podpowiedź nie mówi wprost o chemii, sprawdź, czy nie chodzi o drugie znaczenie.

Najpierw ustal, co podaje podpowiedź: symbol, liczbę atomową, grupę czy cechę. Symbol i liczba atomowa prowadzą do jednej nazwy, więc wystarczy sprawdzić jej polską formę. Przy grupie i cesze wypisz kandydatów z tabel, a przy stopach — skład. Na końcu porównaj długość i litery z krzyżowań; gdy pasuje kilka nazw, wpisz znane litery w wyszukiwarce.