Skały i minerały w krzyżówkach – skala Mohsa i kamienie szlachetne

Skała to naturalny zespół minerałów albo okruchów: GRANIT składa się z kwarcu, skaleni i miki. Minerał to jednorodny składnik skorupy ziemskiej o określonym składzie chemicznym, na przykład KWARC albo KALCYT. Kamień szlachetny to minerał — rzadziej substancja pochodzenia organicznego — ceniony za barwę, przejrzystość i twardość.

To rozróżnienie zawęża wybór. Podpowiedź „biała skała” prowadzi do KREDY, a „biały minerał” raczej do minerału, na przykład KALCYTU albo GIPSU. Niektóre nazwy oznaczają zarówno minerał, jak i skałę, którą on buduje: tak jest z GIPSEM i DOLOMITEM.

Przymiotniki w podpowiedzi opisują sposób powstania. Skała magmowa powstała z zastygłej magmy, osadowa — z nagromadzonego osadu, a metamorficzna, czyli przeobrażona, z innej skały pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.

Skały magmowe dzielą się na głębinowe, które zastygły powoli pod powierzchnią ziemi i mają wyraźne ziarna, oraz wylewne, które zastygły szybko po erupcji i są drobnoziarniste albo szkliste. Stąd para najczęstszych odpowiedzi: „magmowa skała głębinowa” to zwykle GRANIT, a „magmowa skała wylewna” — BAZALT. „Czarna skała” i „skała wulkaniczna” także najczęściej prowadzą do BAZALTU.

Najlżejsza skała w krzyżówkach to PUMEKS: gazy uchodzące z lawy zostawiły w nim tyle pęcherzyków, że kawałek pumeksu unosi się na wodzie. OBSYDIAN to z kolei szkliwo wulkaniczne, z którego dawniej wyrabiano ostrza.

Każda z głównych skał głębinowych ma wylewny odpowiednik o podobnym składzie chemicznym — różnią się przede wszystkim tempem stygnięcia magmy. Ta tabela przydaje się przy podpowiedziach typu „wylewny odpowiednik granitu” albo „głębinowy odpowiednik bazaltu”.

Skały osadowe powstają z okruchów innych skał, z wytrącania się związków chemicznych albo ze szczątków organizmów. To najliczniejsza grupa odpowiedzi w krzyżówkach, bo obejmuje zarówno kamienie budowlane, jak i podłoże gleb: „pylasta skała” to LESS, „ilasta skała” — dwuliterowy IŁ, a „biała skała” — KREDA.

Podpowiedź „skała osadowa” bez dopowiedzeń nie wskazuje jednej odpowiedzi. Rozstrzygają pola: IŁ ma dwie litery, LESS cztery, WAPIEŃ sześć, a PIASKOWIEC dziesięć. Luźne osady, takie jak PIASEK i ŻWIR, geolodzy także zaliczają do skał osadowych, nazywając je skałami luźnymi.

Skały metamorficzne powstają z innych skał przeobrażonych w głębi Ziemi. Dlatego podpowiedź często wskazuje skałę wyjściową: „przeobrażony wapień” to MARMUR, a „przeobrażony piaskowiec” — KWARCYT. „Skała na posągi” to także MARMUR.

Uwaga na ŁUPEK: łupek ilasty jest skałą osadową, a łupki krystaliczne są skałami metamorficznymi. Gdy podpowiedź mówi tylko „łupek”, liczy się kontekst.

Twardość minerałów porównuje się według dziesięciostopniowej skali, którą ułożył niemiecki mineralog Friedrich Mohs: każdy minerał rysuje te, które stoją niżej. Skala jest częstym źródłem podpowiedzi: „najtwardszy minerał” to DIAMENT, „najbardziej miękki minerał” to TALK, a „minerał o twardości 7” — KWARC.

Poza skalą Mohsa krzyżówki najczęściej pytają o minerały przez barwę, skład albo dawną nazwę. „Zielony minerał” to zwykle MALACHIT, „niebieski minerał” — AZURYT albo LAZURYT, „żółty minerał” — SIARKA. Dawne i ludowe nazwy działają jak synonimy: łojek to TALK, łyszczyk — MIKA, kalait — TURKUS, a sfen — TYTANIT.

Ruda to minerał albo skała, z której opłaca się wytapiać metal. Podpowiedź „ruda miedzi” ma kilka odpowiedzi — CHALKOPIRYT, MALACHIT, KUPRYT — a „ruda żelaza” jeszcze więcej. Krótkie nazwy rud warto zapamiętać, bo często wypełniają środek diagramu: GALENA to ruda ołowiu, RUTYL — tytanu, a BOKSYT — glinu.

Kamienie szlachetne krzyżówki opisują głównie barwą: czerwony to RUBIN, niebieski — SZAFIR, zielony — SZMARAGD. Pomaga pamiętać, że jeden minerał bywa kilkoma kamieniami: korund to rubin i szafir, beryl — szmaragd i akwamaryn, a kwarc — ametyst i cytryn.

Kilka pozycji tabeli to nie minerały w ścisłym sensie. OPAL jest bezpostaciowy, a BURSZTYN to kopalna żywica, znana zwłaszcza z wybrzeża Bałtyku. KAMEA nie jest gatunkiem kamienia, lecz ozdobą z wypukłą rzeźbą, wykonywaną najczęściej w muszli, agacie albo onyksie.

Część podpowiedzi odwołuje się do polskich złóż. Sól kamienna, czyli HALIT, to Wieliczka i Bochnia. Okolice Lubina i Polkowic słyną z rud miedzi, a okolice Tarnobrzega — z dawnego wydobycia siarki. Granit wydobywa się między innymi w okolicach Strzegomia, a Góra Świętej Anny to dawny wulkan zbudowany z bazaltu.

Z Polską kojarzą się też skały osadowe. Wapienie budują Jurę Krakowsko-Częstochowską, less pokrywa Wyżynę Lubelską i okolice Sandomierza, a pod Chełmem znajduje się podziemna trasa w dawnej kopalni kredy. Krzemień pasiasty wydobywano w epoce kamienia w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego, wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. BURSZTYN, czyli jantar, wyrzuca na plażę Morze Bałtyckie.

CYRKON to naturalny minerał, a CYRKONIA — syntetyczny kamień z tlenku cyrkonu, tańszy zamiennik diamentu. Różnią się literą na końcu, więc liczba pól od razu je rozdziela. LAWA to płynna albo zastygła skała z wulkanu, a ŁAWA — mebel; w krzyżówkach z polskimi znakami to dwa różne hasła.

Wiele nazw ma znaczenia spoza geologii. GRANAT to kamień, owoc, kolor i pocisk. KREDA to skała, okres geologiczny i przybór do pisania. DOLOMIT to minerał i skała nazwane od francuskiego geologa Dolomieu; od nich pochodzi też nazwa Dolomitów. SZAFIR nie zawsze jest niebieski: tak nazywa się każdy szlachetny korund poza czerwonym rubinem.

Najpierw ustal, czy podpowiedź mówi o skale, minerale, rudzie czy kamieniu szlachetnym. Potem odczytaj cechę: sposób powstania, barwę, twardość albo metal. Przy skałach metamorficznych szukaj skały wyjściowej, przy kamieniach szlachetnych — minerału, którego są odmianą. Na końcu porównaj długość i litery z krzyżowań; gdy pasuje kilka nazw, wpisz znane litery w wyszukiwarce.