Postacie biblijne w krzyżówkach – apostołowie, prorocy i królowie

Podpowiedzi biblijne zwykle opisują postać przez jedną scenę albo relację rodzinną: „brat Mojżesza”, „połknięty przez wielką rybę”, „zdrajca Jezusa”. Czasem dodają skrót „bibl.” albo słowa „starotestamentowy” i „ewangeliczny”. To ważna wskazówka, bo to samo imię może należeć do kilku osób: Jakubem był patriarcha, syn Izaaka, i dwaj apostołowie.

Imiona w tabelach podano w formach utrwalonych w polszczyźnie, zwykle zgodnych z Biblią Tysiąclecia. Polskie imiona często różnią się od angielskich: MOJŻESZ zamiast Moses, ELIASZ zamiast Elijah, JAKUB zamiast James albo Jacob. Wpisuj je z polskimi znakami — MOJŻESZ ma siedem liter, a Ż zajmuje jedno pole.

Podpowiedź bywa też w dopełniaczu: „autor Księgi Jonasza”, „ojciec Izaaka”. Odpowiedź wpisujesz w mianowniku — JONASZ, ABRAHAM — chyba że sama podpowiedź wyraźnie wymaga innej formy.

Ewangelie i Dzieje Apostolskie podają cztery listy apostołów. Kolejność i niektóre imiona się różnią, dlatego tabela idzie za Ewangelią Mateusza, a na końcu dodaje Macieja, wybranego na miejsce Judasza. Dwóch apostołów nosiło imię Jakub — rozróżnia ich przydomek Starszy albo Młodszy oraz imię ojca.

PAWEŁ nie należał do Dwunastu, choć nazywa się go apostołem narodów. W krzyżówkach pojawia się jako „apostoł z Tarsu” albo „nawrócony prześladowca chrześcijan”.

Czterech ewangelistów łatwo rozpoznać po symbolach z ikonografii chrześcijańskiej: człowiek albo anioł, lew, wół i orzeł. Podpowiedź „ewangelista z lwem” prowadzi do MARKA, a „ewangelista, lekarz” — do ŁUKASZA. Tylko Mateusz i Jan należeli do grona Dwunastu; Marek i Łukasz byli uczniami i towarzyszami apostołów.

Prorocy rzadko są opisani w krzyżówkach przez treść nauczania. Częściej podpowiedź przywołuje scenę: jaskinię lwów, ognisty wóz, mówiącą oślicę. Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i Daniela nazywa się prorokami większymi — od objętości ich ksiąg, nie od ważności. Eliasz, Elizeusz, Natan i Samuel nie zostawili ksiąg prorockich; ich historie opowiadają Księgi Samuela i Księgi Królewskie, a historię Balaama — Księga Liczb.

Słowo „jeremiada”, czyli długie narzekanie, pochodzi od imienia Jeremiasza, któremu tradycja przypisuje Lamentacje. To przykład, w którym postać biblijna kryje się za pospolitym wyrazem.

Dwunastu proroków mniejszych ma krótkie księgi, które w Biblii hebrajskiej tworzą jeden zwój. Ich imiona wracają w podpowiedziach typu „prorok mniejszy” albo „autor księgi biblijnej”, gdzie liczba liter bywa jedyną drogą do rozstrzygnięcia.

Tytuł księgi stoi w dopełniaczu: Księga Ozeasza, Księga Amosa, Księga Malachiasza. Do diagramu wpisujesz mianownik. Imię ZACHARIASZ nosi też inna postać biblijna — o niej w sekcji o imiennikach.

Księga Rodzaju i Księga Wyjścia dostarczają wielu krótkich haseł: ADAM, EWA, NOE, SET, SEM, LOT. Trzyliterowe imiona są cenne przy wypełnianiu diagramu, ale łatwo je pomylić, więc warto zapamiętać jedną cechę każdej postaci.

Rodowód patriarchów najlepiej czytać jak drzewo: Abraham jest ojcem Izaaka, Izaak — ojcem bliźniaków Ezawa i Jakuba, a Jakub — ojcem dwunastu synów, w tym Józefa i Beniamina. Podpowiedź „syn Izaaka” ma więc dwie odpowiedzi: EZAW ma cztery litery, JAKUB pięć.

Po zajęciu Kanaanu Izraelem kierowali sędziowie, a potem królowie. SAUL, DAWID i SALOMON rządzili zjednoczonym królestwem; po śmierci Salomona państwo rozpadło się na Izrael i Judę. Osobną grupę tworzą obcy władcy: FARAON z Księgi Wyjścia, NABUCHODONOZOR z Babilonu i perski CYRUS. NABUCHODONOZOR ma czternaście liter, więc przy długich wierszach diagramu warto o nim pamiętać.

Imię BALTAZAR nosi w Księdze Daniela władca Babilonu, ale w polskiej tradycji to także jeden z Trzech Króli. Imiona Kacpra, Melchiora i Baltazara nie występują w Ewangelii, która mówi tylko o mędrcach ze Wschodu.

Kobiece imiona biblijne są krótkie i regularne, dlatego często wypełniają diagram: RUT i LEA mają po trzy litery, SARA cztery. Podpowiedź zwykle opisuje relację rodzinną: „żona Izaaka”, „teściowa Rut”, „siostra Mojżesza”.

Zwróć uwagę na pisownię. Biblia Tysiąclecia zapisuje żonę Dawida jako BATSZEBA, czyli osiem liter. Siostra Mojżesza to MIRIAM — od tego hebrajskiego imienia pochodzi imię Maria.

Poza apostołami Ewangelie i Dzieje Apostolskie wprowadzają wiele postaci znanych z jednej, dobrze zapamiętanej sceny. Autorowi krzyżówki zwykle to wystarcza: „celnik na sykomorze” prowadzi do ZACHEUSZA, a „więzień uwolniony przez Piłata” — do BARABASZA.

Kilka postaci występuje w Biblii pod dwoma imionami albo nosi w tradycji inne imię niż w tekście. Dla krzyżówki to dwie różne odpowiedzi o różnej długości. Najczęstszy przypadek z naszej wyszukiwarki to para BARTŁOMIEJ i NATANAEL: podpowiedź „apostoł utożsamiany z Bartłomiejem” wymaga ośmiu liter, a nie dziesięciu.

Podobnie działa przysłowiowy MATUZALEM, który przeżył według Księgi Rodzaju 969 lat. Ta forma żyje w polszczyźnie, choć w przekładzie Biblii Tysiąclecia brzmi METUSZELACH.

JAKUB to patriarcha i dwaj apostołowie. JÓZEF to syn patriarchy Jakuba, mąż Maryi oraz Józef z Arymatei, który złożył ciało Jezusa w grobie. SZYMON to pierwotne imię Piotra, ale też Szymon Gorliwy i Szymon Cyrenejczyk, który pomógł nieść krzyż.

ZACHARIASZ to prorok mniejszy i kapłan, ojciec Jana Chrzciciela. ŁAZARZ to brat Marty i Marii wskrzeszony w Betanii, ale też ubogi z przypowieści o bogaczu. HEROD to Herod Wielki z opowieści o narodzinach Jezusa oraz jego syn Herod Antypas, który kazał ściąć Jana Chrzciciela. JAN to apostoł i ewangelista, ale też Jan Chrzciciel.

Mylą się również JUDA i JUDASZ. JUDA to syn patriarchy Jakuba, od którego nazwę wzięło pokolenie i królestwo, a JUDASZ Iskariota to apostoł, który wydał Jezusa.

Najpierw nazwij scenę albo relację, potem znajdź postać we właściwej tabeli i dopiero wtedy porównaj długość. Jeśli imię pasuje znaczeniowo, ale nie mieści się w diagramie, sprawdź drugie imię postaci, formę tradycyjną i imienników. Gdy nadal nic nie pasuje, wpisz znane litery w wyszukiwarce — wzorzec z pustymi polami pokaże hasła o właściwej długości.