Dawne miary w krzyżówkach – łokieć, korzec, wiorsta i inne

Podpowiedź o mierze zwykle podaje dwie wskazówki: co miara mierzyła i skąd pochodzi. „Dawna miara gruntu” to MORGA albo ŁAN, „dawna miara zboża” — KORZEC, GARNIEC albo ŁASZT, a „angielska miara długości” — JARD. Słowa „staropolska”, „rosyjska”, „angielska” i „morska” od razu zawężają wybór do jednej tabeli.

Wartości dawnych miar nie były stałe. Łokieć krakowski różnił się od warszawskiego, a korzec z jednego miasta od korca z innego. Dopiero w 1819 roku Królestwo Polskie wprowadziło ujednolicone miary nowopolskie, powiązane z systemem metrycznym — na przykład łokieć równy 57,6 cm i garniec równy 4 litrom. Tabele podają te wartości albo wartości przybliżone; dla krzyżówki ważniejsze są nazwa i liczba liter.

Staropolskie miary długości wywodzą się z ciała człowieka: piędź to rozpiętość dłoni, łokieć — odległość od łokcia do końca palców, a sążeń — rozpiętość rozłożonych ramion. Łokciem mierzono sukno, sążniem — głębokość i drewno, a prętem — pola. Wiele z nich przetrwało w języku: „w każdym calu” znaczy „całkowicie”, a „sążnisty” — „bardzo długi”.

W podpowiedziach z dopiskiem „rosyjska” albo „w dawnej Rosji” najczęściej chodzi o WIORSTĘ, czyli miarę odległości, i ARSZYN, czyli miarę długości tkanin. Z ziem zaboru rosyjskiego przeszły do polszczyzny także PUD i DZIESIĘCINA. Wiorsta liczyła 500 sążni rosyjskich, a sążeń rosyjski — 3 arszyny, więc te miary tworzą jeden spójny system.

Dawne miary powierzchni pochodziły z rolnictwa. Nazwa MORGA wywodzi się od niemieckiego Morgen, czyli „ranek”: tyle ziemi można było zaorać w ciągu przedpołudnia. ŁAN i WŁÓKA to większe jednostki gospodarstw chłopskich, liczone w morgach.

W tabeli są też współczesne AR i HEKTAR, które w krzyżówkach pojawiają się jako „sto metrów kwadratowych” i „sto arów”, oraz anglosaski AKR.

Zboże i inne ciała sypkie mierzono naczyniami o ustalonej pojemności: KORZEC dzielił się na garnce, a GARNIEC na kwarty. W systemie nowopolskim korzec miał 32 garnce, garniec 4 kwarty, a kwarta 4 kwaterki. ŁASZT służył w hurtowym handlu zbożem, zwłaszcza w portach takich jak Gdańsk, a SĄG — do mierzenia drewna opałowego.

Staropolski system masy opierał się na funcie. ŁUT był jego trzydziestą drugą częścią, KAMIEŃ liczył 32 funty, a CETNAR — 160 funtów. Ślady tych miar przetrwały w języku: „łut szczęścia” to odrobina szczęścia, a GRZYWNA, dawniej miara srebra i jednostka pieniężna, dziś oznacza karę pieniężną.

Dawniej towary liczono nie tylko sztukami, lecz także grupami. „Kopa jaj” to sześćdziesiąt jaj, a „mendel snopów” — piętnaście snopów. Z tych miar pochodzi wyrażenie „kopę lat”, czyli bardzo dawno.

Dawne miary dawno wyszły z użycia, ale przetrwały w języku, a autorzy krzyżówek chętnie z tego korzystają. „Szukać jak w korcu maku” znaczy szukać czegoś bardzo małego wśród mnóstwa podobnych rzeczy, a „nie wart funta kłaków” — nic niewart. „Krok milowy” to wielki postęp, „łokciowe litery” — litery bardzo duże, a „łut szczęścia” — odrobina szczęścia.

Takie podpowiedzi zwykle pomijają słowo „miara”: „odrobina szczęścia” może prowadzić do ŁUTU. Jeśli podpowiedź brzmi jak fragment przysłowia, sprawdź, czy brakujący wyraz nie jest nazwą miary: KORZEC, FUNT, ŁOKIEĆ, ŁUT, KOPA albo MILA.

Ten sam mechanizm działa w drugą stronę. Słowo SĄŻNISTY, czyli bardzo długi, pochodzi od sążnia, a CALÓWKA, czyli składana miarka stolarska — od cala. Gdy odpowiedź ma być przymiotnikiem albo nazwą przedmiotu, rdzeń dawnej miary często podpowiada początek wyrazu.

Miary angielskie i amerykańskie wciąż są w użyciu, więc krzyżówki opisują je bez słowa „dawna”: „angielska miara długości” to JARD, MILA, STOPA albo CAL. Zapamiętaj zależności: jard ma 3 stopy, stopa 12 cali, a mila 1760 jardów. Polski i angielski cal oraz stopa miały różne wartości, ale te same nazwy.

Kilka specjalistycznych miar ma swoje dziedziny. Na morzu odległość mierzy się w milach morskich i kablach, głębokość — w sążniach, a prędkość statku — w węzłach. Astronomowie używają PARSEKA, a drukarze — CYCERO, czyli miary szerokości kolumny tekstu. „Miara długości bliska astronomowi” to więc PARSEK.

Wiele nazw miar to zwykłe słowa. STOPA to miara, część ciała i stopa procentowa, PRĘT — miara i metalowy drążek, KOPA — sześćdziesiąt sztuk i kopa siana, a FUNT — miara masy i waluta. KARAT oznacza masę kamieni szlachetnych, ale także próbę złota: czyste złoto ma 24 karaty.

Jedna nazwa może też oznaczać różne wartości. MILA lądowa ma około 1609 m, morska 1852 m, a dawna polska ponad 7 km. SĄŻEŃ nowopolski liczył 1,728 m, rosyjski około 2,13 m, a morski około 1,83 m. Gdy podpowiedź nie podaje pochodzenia miary, nazwa i tak jest ta sama, więc o odpowiedzi decyduje liczba pól.

Najpierw ustal, co miara mierzyła, potem — skąd pochodzi. Znajdź ją we właściwej tabeli i porównaj długość z diagramem. Jeśli podpowiedź podaje wartość, na przykład „miara długości równa 36 calom”, sprawdź zależności między jednostkami: 36 cali to 3 stopy, czyli JARD. Gdy pasuje kilka nazw, wpisz znane litery w wyszukiwarce.